mirrors and windows - a photo blog

Ambiguïteit en paradoxen

2011-12-27T10:25:00.000-08:00

Een portret van Taryn Simon
© Taryn Simon, Nuclear Waste Encapsulation and Storage Facility, Cherenkov Radiation, Hanford Site, U.S. Department of Energy, Southeastern Washington State (An American Index of the Hidden and Unfamiliar)

© Taryn Simon, Hymenoplasty Cosmetic Surgery, P.A., Fort Lauderdale, Florida (An American Index of the Hidden and Unfamiliar)
© Taryn Simon, Cryopreservation Unit, Cryonics Institute, Clinton Township, Michigan (An American Index of the Hidden and Unfamiliar)
© Taryn Simon, Transatlantic Sub-Marine Cables Reaching Land, VSNL International, Avon, New Jersey (An American Index of the Hidden and Unfamiliar)
© Taryn Simon, Plants (prohibited) (Contraband)
© Taryn Simon, Larry Mayes, Scene of arrest, The Royal Inn, Gary, Indiana, Police found Mayes hiding beneath a mattress in this room, 2002 (The Innocents)
© Taryn Simon, images, text and footnotes of the bloodline of Shivdutt Yadav (chapter I of A Living Man Declared Dead and Other Chapters)
© Taryn Simon, Excerpt from Chapter I of A Living Man Declared Dead and Other Chapters

Taryn Simon is hot. En dat niet alleen omwille van haar gracieuze verschijning en betoverende uitstraling. Het voorbije decennium wist de 36-jarige Amerikaanse fotografe en schrijfster zich met klasse een weg te banen naar de hoogste regionen binnen de wereld van de fotografie. Werkelijk elke zichzelf respecterende - en voldoende bemiddelde - kunsteninstelling ontvangt haar dan ook met open armen.

Maar wat maakt haar werk nu zo bijzonder? Om te beginnen dienen we het grote aandeel van tekst in haar werk naar voren te schuiven. Elk beeld wordt dan ook vergezeld van een zeer gedetailleerde, feitelijke tekst die het publiek informeert en bij het gepresenteerde betrekt. Volgens Simon vloeien haar beste beelden weg in abstractie, verschillende waarheden en fantasie. Vaak weten ze de kijker te verleiden. De teksten functioneren dan ook als een soort anker die haar werk met beide voeten op de grond houdt. De fotografe is bovendien het meest geïnteresseerd in de onzichtbare ruimte tussen een tekst en zijn begeleidend beeld. Hoe het beeld wordt getransformeerd door de tekst en vice versa.

We kunnen ook niet om de niet-aflatende nieuwsgierigheid van Simon heen. Op een heel intelligente manier weet ze de wereld rondom zich te observeren en te analyseren en slaagt er telkens in met projecten voor de dag te komen waar we zelf ook wel op hadden willen komen. Denken we bijvoorbeeld aan haar werk American Index of the Hidden and Unfamiliar. Gefascineerd door de zoektocht van de de Amerikaanse regering en media naar massavernietigingswapens in het Midden-Oosten en gezichten achter de aanslagen van 9/11, wou Simon ook op zoek gaan naar het verborgene en het onbekende, maar dan binnen haar eigen Amerikaanse cultuur.

Meer specifiek koos ze ervoor om zich te richten op objecten, personen en locaties die ieders belangstelling hebben, maar om redenen van privacy, vroomheid, gezondheidsrisico’s, strategische geheimhouding of wetenschapsbelangen worden weggehouden van het publieke toneel. Ze zijn allen verbonden met de Amerikaanse fundamenten, mythes en het dagelijkse functioneren. Op een wel heel kritisch moment in de Amerikaanse en globale geschiedenis, confronteert ze ons met geconstrueerde realiteiten, de grenzen van onze waarneming en het onderscheid tussen geprivilegieerde en openbare toegang tot kennis. Al snel kwam Simon tot het inzicht dat er geen insiders bestaan die “absoluut alles kennen” en dat ze als outsider nooit echt de kern kan bereiken. Haar reeks van een zeventigtal foto’s neemt je mee op een visuele trip. Om te beginnen een foto van nucleair afval, opgeborgen en ingekapseld, en in de vorm van de USA, gemaakt op het departement van energie in Hanford in de staat Washington. Simon bevond zich voor deze foto temidden van 1900 stalen capsules die nucleair afval bevatten en ondergedompeld zijn in water. Een lugubere onderneming, aangezien een onbeschermde capsule gelijkstaat met onmiddellijke dood. Maar geen moeite is Simon te veel. Met haar technische camera manoeuvreert ze zich op de meest onmogelijke plaatsen, gaande van een cosmetische kliniek in Fort Lauderdale, Florida, waar een 21-jaar oude Palestijnse vrouw een operatie ondergaat om haar maagdenvlies te herstellen. Even later zien we de met stikstof omgeven vrieskisten in het Cryonics Institute in Clinton Township, Michigan, waar de lichamen van de vrouw en de moeder van cryonisme pionier Robert Ettinger worden bewaard en een forensische antropologische onderzoeksdienst in het bos in Knoxville, Tennessee, waar men de stadia van ontbinding van lijken in verschillende omgevingen bestudeert, die her en der onder de bomen zijn neergelegd. Als toeschouwer voel je dan ook vaak een ondergrondse spanning in haar beelden. Simon toont ons ook een federaal gesubsidieerde onderzoeksruimte waar het legaal is om cannabis te cultiveren voor wetenschappelijk onderzoek, kunstwerken in een gang van het hoofdkwartier van de CIA in Langley, Virginia, de plek waar trans-Atlantische ondergrondse communicatiekabels, die Noord-Amerika en Europa met elkaar verbinden, het land bereiken, een zwarte moederbeer die haar winterslaap met haar jongen houdt in een grot in West Virginia en een quarantaine waar geïmporteerde vogels die naar Amerika komen dertig dagen moeten verblijven om ze te testen op ziektes. Kortom, plaatsen die we nooit zullen bezoeken en waar we vaak ook niet willen komen, maar die zonder meer onze aandacht trekken.

Bij het weergeven van dit rariteitenkabinet heeft Simon geen agenda of oordeel. De meest uiteenlopende installaties, producten, portretten, landschappen, stillevens, rituelen, animaties en stills worden in het boek op zeer “objectieve”, wetenschappelijke en droge manier, wars van voyeurisme, geregistreerd. Haar hyperrealistische aanpak geeft een zekere status aan deze verborgen werelden. (RUSHDIE S., 2007)

Haar werk Contraband is vervolgens een uitbreiding op An American Index. Ook hier gaat Simon op zoek naar de verborgen kruising tussen het private en het openbare. Voor Contraband bleef Simon vijf dagen en nachten in de internationale luchthaven John F. Kennedy. Een werkintensieve fotomarathon die overeenstemt met het ritme waarop goederen 24 uur op 24 grenzen en tijdzones overschrijden. Contraband bevat meer dan duizend foto’s van objecten die werden afgenomen of achtergehouden van passagiers en van exprespost dat vanuit het buitenland naar de V.S. werd gestuurd. Simon documenteerde een uitgebreide reeks clandestiene artikelen, zoals verboden vruchten en vaak bizarre lichaamsonderdelen van (bedreigde) diersoorten, nagemaakte merkkledij en juwelen, illegale alcoholische dranken, drugs, medicatie en wapens, etc. Bij het catalogeren van een enorme hoeveelheid materiaal onderzoekt Simon het internationale verkeer van diverse verboden objecten en het eigenlijke leven van een luchthaven, als een soort tussenruimte. Door het fotograferen van bezittingen van passagiers maakte ze een unieke lijst van portretten van anonieme individuen. Een portret van de wereld dat met het verstrijken van de tijd alleen maar in waarde zal toenemen. Simon fotografeerde elk artikel met koud licht en tegen een neutrale grijze achtergrond, een non-place, verstoken van context of esthetica. Het uniforme, vierkante formaat waarin Simon de foto’s presenteert, vormen een, bijna pijnlijke, echo van de herhaling van objecten. Smokkelwaar kan ook gevaar met zich meebrengen en wekt vragen op over wat officieel als een bedreiging wordt beschouwd voor het gezag en voor de veiligheid in de hedendaagse Amerikaanse maatschappij. (OBRIST H.U., 2010)

De reeks kan als een soort metonymie gebruikt worden voor het grotere, sociale geheel waarbinnen we patronen waarnemen als onze eindeloze drang om te verzamelen en de overproductie die hiermee gepaard gaat. Simon spreekt hier dan ook van een vervlakking van de persoonlijkheid doorheen de objecten of een vervlakking van het verlangen. (OBRIST H.U., 2010)

Je kunt je bij Simon ook afvragen of er wel zoveel fotografie aan te pas komt. En dat heeft ze ook toe. Zo’n negentig procent van haar fotografische proces is niet-fotografisch. Om haar fotografische projecten te realiseren, voert ze uitgebreid research, organiseert ze zichzelf voortdurend en contacteert hierbij verschillende instanties en experts. Op een bijna perverse manier interesseren obstakels haar en eindigt ze met projecten die telkens ongelooflijk arbeidsintensief zijn. Dit geldt ook voor haar project The Innocents. Voor dit project trok Simon rond in de USA om mannen en vrouwen te fotograferen die verkeerdelijk werden beschuldigd van gewelddadige misdaden en meerdere jaren in de gevangenis moesten doorbrengen. Het gebruik van DNA bewijsmateriaal pleit hen jaren later echter vrij. Simon onderzocht de mogelijkheid van fotografie om de grens tussen waarheid en fictie te vervagen. Ze zet het medium fotografie in om een fantasie te creëren. Ook al wordt en werd fotografie vaak gebruikt om bewijsmateriaal te leveren. Toch is fotografie ontegensprekelijk altijd een leugen en bevat het verschillende waarheden, afhankelijk van de intentie van de maker, de kijker en de context waarin de foto wordt gepresenteerd. Fotografie kan ons geheugen zodanig beïnvloeden, wat op zijn beurt tot ernstige, zelfs dodelijke gevolgen kan leiden. Een verkeerde identificatie op basis van fotomateriaal was de eerste oorzaak van de ten onrechte veroordeelde personages. Door een lang proces van meerdere dagen krijgen slachtoffers en getuigen doorgaans vele compositieschetsen, polaroids, mug shots en line-ups te zien. Dat kan het geheugen en bijgevolg de getuigenis veranderen. Een foto vervangt het geheugen, als er ooit al een geheugen was. Foto’s die eerder getoond werden aan het slachtoffer, krijgen vaak later een positieve identificatie.

Fotografie bood het criminele rechtssysteem dus een tool dat onschuldige burgers in criminelen transformeerde. Het juridische systeem faalde om de beperkingen van het gebruik van fotografische identificaties in te zien. Simon fotografeert de onterecht beschuldigden op plaatsen die een specifieke en cruciale betekenis hebben in de geschiedenis van de verkeerde veroordeling, zoals de plaats van de misdaad, van de arrestatie, van het alibi en van de misidentificatie. De fotografe brengt op deze manier de gevoelige relatie tussen waarheid en fictie in het leven en in de fotografie naar voren.

Larry Mayes werd bijvoorbeeld, gelegen tussen twee matrassen, gefotografeerd in zijn kamer in Gary, Indiana, de plaats waar hij zich verstopte voor de politie. Hij werd beschuldigd van verkrachting en overval. Zijn straf bedroeg 80 jaar, waarvan hij 18,5 jaar in de gevangenis doorbracht. Het slachtoffer slaagde er niet in om Larry te identificeren in twee levende line-ups en maakte pas dagen later een positieve identificatie uit een rij foto’s. Simon maakt ons eens te meer duidelijk dat verdraaiing een constante is en onze ogen gemakkelijk worden bedrogen.

In haar laatste werk, A living man declared dead and other chapters, gaat Simon op zoek naar het hart van onze collectieve menselijke natuur: de kracht van de clan en van de bloedlijnen (verwanten en afstammelingen), zowel in het verleden als in de toekomst, en de absurditeit of irrationaliteit die hier vaak mee gepaard gaat. Deze brengt Simon samen met hun verwante verhalen. Binnen deze familie brengt Simon de ondergrondse spanningen en verhoudingen in kaart, zowel extern (grondgebied, regering, macht en religie) en intern (psychologische en fysische erfenis). Het werk is een visualisatie van toeval, omstandigheden, bloed, en andere componenten van het lot. Een representatie van de kwetsbaarheid van het menselijke lot en van onszelf. Simon probeert in de bloedlijnen een soort code of patroon in te vinden die ze vervolgens in haar reeksen vertaalt. Het project werd reeds eerder dit jaar als een solotententoonstelling in Tate Modern getoond. De bijhorende boekpublicatie van A living man neemt een encyclopedische proportie aan. Het geheel bestaat uit achttien hoofdstukken. Elk deel is een triptiek bestaande uit een grid van portretten van een clan die de leden van een specifieke bloedlijn systematisch ordent, een tekst die corresponderende thematische en politieke informatie voorziet en voetnoten bestaande uit beelden die fragmenten van het gehele verhaal representeren. Soms zijn dit documenten. Soms persoonlijke feiten. Deze voetnoten zijn op hun beurt weer het begin van andere verhalen. De leden van de bloedlijn worden altijd zorgvuldig tegen een neutraal crèmekleurige achtergrond gefotografeerd. Opnieuw een non-place die elke omgeving of context elimineert. De portretten vormen een narratief geheel van orde, continuïteit en serialiteit. Alsof het om een periodieke lijst met feiten gaat. Wanneer Simon mensen ontmoette die ze niet kon fotograferen, publiceerde ze crèmekleurige tussenruimtes in de grid, wat op zijn beurt een sterk visueel symbool is. De tekst verklaart waarom die personen niet gefotografeerd zijn. Deze variëren van religieuze overtuiging, reisrestricties of angst om beroofd te worden. Verder geeft de tekst uitleg bij de verhalen en maakt zo connecties. De voetnoten introduceren tenslotte een zekere opening. Ze zijn meer abstract en hebben een minder absolute configuratie. A living man is methodologisch, categorisch en duidelijk heel obsessief. Het doet dan ook vaak aan wijlen August Sander denken. Als toeschouwer wordt je deel van het mysterie en de ambiguïteit, de fantasie en geschiedenis van verschillende families. We participeren met andere woorden in de levens van andere mensen die we nooit zullen ontmoeten en nooit volledig zullen verstaan. Als kijker krijg je een interactieve en ondervragende rol waarbij het verlangen naar een verhaal achter de vele gezichten wordt aangewakkerd en waarbij mogelijk ook vragen naar de grenzen van het fotografische medium worden gesteld. Een drang om het moment van de opname te rekken en te vernemen hoe de personages (over)leven. (BHABHA H., 2011/2012)

De titel verwijst naar een bijzonder verhaal uit Uttar Pradesh, India. De fotografe documenteerde er een bloedlijn waar vier leden officieel als dood staan geregistreerd. Via deze weg probeerden bepaalde familieleden de erfenis van landeigendom in hun voordeel te beslechten. Simon fotografeert dus individuen die op papier niet bestaan. In combinatie met fotografie als het grootste bewijs van de dood, levert dit een zeer vreemde ironie op.

Ook de bloedlijn van Ribal Btaddine trekt de aandacht. Samen met zijn familie woont hij in Libanon. Ribal komt uit een Joodse familie en is het jongste lid van de familie. Letterlijk, want volgens het geloof van de familie is hij de reïncarnatie van zijn grootvader. Hierdoor wordt hij meteen ook het oudste lid van de clan. Een ander hoofdstuk is gewijd aan Uday Husseins dubbelganger en de problematiek van de onteigening van je identiteit, een volgend aan een familie van albino’s in Tanzania en de betekenis van culturele identiteit en bijgeloof, slachtoffers van de massamoord in Srebrenica, een Schotse moeder die door het gebruik van thalidomide een drieling baart met ernstig aangeboren afwijkingen, etc. Simon vraagt zich af of deze oneindige perpetuum mobile van mensen en verhalen die geboren worden en sterven, leidt tot een soort evolutie. Of herhaalt men zich alleen maar? Ze laat het antwoord in het midden.

Simon brengt zonder meer complex werk waarbij woorden te kort schieten om haar oeuvre te omvatten. Ze probeert het onzichtbare zichtbaar te maken, met behoud van het mysterie. Simon is een talentvolle en gedreven jongedame die met tijdloos en universeel werk haar prominente plaats in de wereld van de fotografie zeker heeft verdiend.

CAIRO - a city out of control

2011-12-18T12:38:00.001-08:00

De huidige toestand in Caïro is niet gemakkelijk te vatten. De verbeelding overstijgt het verstand en de logica. Je wordt er gefascineerd, meegesleurd, ontvoerd en ontroerd. Ik was er uitgenodigd door een fotograaf die er gedurende drie weken vooronderzoek voor een project in Caïro moest doen. Of ik hem wilde vergezellen naar deze grote en onbekende stad? Een stad van revolutie en hoop? Nog geen week later, stonden we in Caïro en laveerde een taxi ons aan 140 kilometer per uur naar het kloppende hart van de stad. Een eerste caleidoscoop aan indrukken trof me. Het lawaai was het eerste wat me opviel: een koor van claxonerende voertuigen, brullende motoren en sirenes vermengd met Oosterse muziek. Onder het drukkende kabaal reden we in bruisende straten vol tweedehands wagens en laadbakken van vrachtwagens volgepakt met mensen. “Egyptian way of transport,” riep een Egyptenaar me na. Terwijl de eerste minaretten en bonte verkiezingsaffiches langs ons voorbijflitsten, praatte onze chauffeur honderduit. “A driver’s licence. You can even buy it here. The system is corrupt.” Dat laatste woord zal ik tijdens mijn verblijf nog meermaals te horen krijgen... De verkeerspolitiek deed me m’n voorhoofd fronsen. Maar ik was gewaarschuwd. In de roman ‘Een geschiedenis van Nasser tot Mubarak’ spreekt de jonge Egyptische econoom Tarek Osman van de gangbare praktijk van het elkaar snijdend en zigzaggend inhalen. Ik ondervond het nu ook aan den lijve. De bestuurders rijden er alsof ze morgen doodgaan. De rotondes in wijzerzin oversteken en verbodsborden negeren. Jawel, in Caïro is het bon ton. Men had me verteld dat oversteken er overeenkwam met Russische roulette en ik begreep meteen ook waarom. Sinds de val van Mubarak is de geest volledig uit de fles. Anarchie heerst en het recht van de sterkere geldt.

De geasfalteerde weg maakte al gauw plaats voor smalle en onverharde steegjes met niet opgehaald vuilnis. Het viel me op hoe er een sluier van stof over heel de stad hangt. Huizen die vroeger ongetwijfeld toonbeelden waren van pracht en praal, staan er nu vaak bouwvallig en stofferig bij. Even reden we dwars door de dode stad. Een macaber en spookachtig tafereel. Mensen wonen er in de mausolea van de doden. Het idee alleen al deed me huiveren. Het gekrioel van de stad trok in een waas aan me voorbij. Geuren, zowel aangename als onaangename, golfden langs het autoraam binnen: het kruidige aroma van waterpijpen en specerijen, zoete thee en parfums, vermengd met uitlaatgassen, tabaksrook en de stank van vuilnis. Op terrasjes zag ik mannen aan hun waterpijp lurken, terwijl hun kinderen tussen kraampjes met gedroogde vruchten rondrenden of zakdoeken probeerden te verkopen. Hun handen zagen er vaak smerig uit. Ik zag meisjes op schommels in de speeltuin, omringd door mannen met baarden en bidvlekken en vrouwen met sluiers en sjaals. Welkom in de plaatselijke en levendige couleur locale! De grootte en de uitgestrektheid van de stad imponeerden me. Achter elke wijk lag weer een andere wijk, minaretten achter koptische kerken en koptische kerken achter minaretten, en daarachter nog meer wijken en nog meer mensen. Maar wat had ik verwacht in een stad die bijna twee maal zoveel inwoners telt als België?

Wanneer we in Caïro aankwamen, had het jaarlijkse offerfeest net plaatsgevonden. Tientallen schapen en runderen waren de voorbije dagen vakkundig gekeeld. In het straatbeeld troffen we hiervan vele sporen aan, van bloedsporen op de muren tot een kop van een ram langs een straat. Aanvankelijk zag ik vooral de bergen schroot en stapels puin, de vele zwerfkatten en bedelaars, de blutsen en schrammen op de voertuigen en de roestige geraamtes van uitgebrande wagens als grimmige getuigenissen van de revoltes die er het voorbije jaar hebben plaatsgevonden. Het kostte me zeker een week vooraleer ik aan deze overkill aan prikkels aangepast was.

Hoe verplaats je je in een chaotische grootstad als Caïro? De witte taxi’s zijn zeker aan te raden. Goedkoop en zo omnipresent. Binnenin tref je doorgaans een praatgrage Arabiër. Een mondje Arabisch spreken kan dan ook geen kwaad. Mijn vertaalwoordenboekje kwam er dan ook vaak van pas. Soms barstte de taximan in zingen uit. Of begon hij met zijn armen te bewegen op de ritmische muziek. Entertainment verzekerd! Nu en dan nam ik de metro. Geen files. Lekker snel. En waarom niet de motor, een courant vervoersmiddel. Van in burka gehulde vrouwen tot hele gezinnen; werkelijk iedereen weet zich er in Caïro mee te verplaatsen! Zelf werd me ook een taxirit per scooter aangeboden door een Egyptische jongeman. De rellen hadden namelijk voor heel wat wegblokkades gezorgd. Mijn taxi had er geen doorkomen aan zodat ik noodgedwongen de lift van de scooter aannam. Ik wist nog maar half waar ik aan begon. Balancerend op de grens met de warzone kruisten we een wirwar van stegen en rumoerige paden vol rondsjouwende voetgangers, bromfietsers en karren voortgetrokken door muilezels. Baardige kooplui verkochten in rijen kraampjes kranten, sigaretten en telefoonkaarten. Jongens liepen lachend en gillend achter een voetbal aan. Egypte zinderde eens te meer onder mijn voeten. Een gelijkaardig gevoel ervoer ik bij de piramides. Samen met een Egyptenaar reed ik er paard te midden van de rotsige zandvlaktes en in de nauwe laantjes van een aangrenzende wijk. Met de nodige schwung en tempo. Op het moment dat we er passeerden voltrok er zich net een bruiloft. Er werd muziek gespeeld en mensen dansten op straat. Met de nodige animo werd er gevierd.

Ik krijg vaak de vraag wat me het meest is bijgebleven. Vragen naar de kleine anekdotes, de petites histoires. Herinneringen die in me voortleven... Op de eerste dagen na ben ik telkens alleen de stad ingedoken. Mijn reisgezelschap diende er te werken en zelf vond ik het ook wel fijn om onafhankelijk de stad te kunnen verkennen. Via de community site couchsurfing heb ik er met locals afgesproken. Jongens en meisjes, doorgaans 20-ers. We kookten samen, gingen uit, samen op café, naar de cinema, of gewoon samen de stad verkennen. We praatten over vrouwenrechten en politiek, maar ook over eenvoudige dingen. Men wilde bijvoorbeeld weten of er in België sneeuw viel en of het daar nu werkelijk zo koud was. Gedurende drie weken deelde ik in hun dagdagelijkse besognes. Vaak werd ik door hen gefrappeerd. Door hun toewijding en godsdienstvroomheid bijvoorbeeld. De gehoorzaamheid aan de azan, of de oproep vanaf de moskee tot het rituele gebed waarbij ze knielen en hun hoofd naar het westen buigen. Eerst gaan ze zich ritueel wassen en vervolgens vormen ze schouder aan schouder een rij en bidden zachtjes. Vele jongeren die ik er ontmoette slaan nooit ook maar één van de vijf dagelijkse gebeden over.

Men liet bovendien een zeer gastvrije indruk op me na. Meermaals werd ik uitgenodigd om bij families te komen eten. Het gaf me een boeiende inkijk in de Egyptische mentaliteit en de dagdagelijkse manier van leven. Zo had de moeder van Rai Hussein, een Egyptische vriend, me uitgenodigd om bij hen te komen eten. Met een gammele, maar sympathieke wagen van zijn vriend reden we naar een klein achterafstraatje. Hij had me voorbereid op een bescheiden woning. Een krakende trap leidde ons naar de bovenste verdieping. Ik deed mijn schoenen uit en stapte op het zachte tapijt dat de vloer bedekte. Een moeder in een saffierblauwe hijab wachtte ons op. Haar naam was Amal. “Salaam aleikum”, zei ik. “Aleikum salaam”, zei ze met een zachte stem. Ze glunderde. We konden niet veel communiceren. Ze sprak geen Engels en mijn Arabisch staat tot op heden nog in zijn kinderschoenen. Ze sprak vooral uit haar warme glimlach. Ik was haar gast en ze gaf me het gevoel alles in werking te stellen om het me zo comfortabel mogelijk te maken. Naast haar stond haar man. Hij was zojuist opgestaan van zijn waterpijp en begroette me vriendelijk. Mijn ogen gleden over de kamer. De muren waren felgekleurd. Een wand in topaasblauw. Een andere in een zacht lila. Tegen de blauwe muur bevond zich een glazen kast gevuld met porseleinen figuren en een kleine televisie. Op het meubelstuk torenden zes pluchen knuffelberen. De één al wat meer doorgezakt dan de andere. Tegen de muren troonden twee grote zetels. Ze waren overtrokken met komijnrood fluweel. In de hoeken lagen zandkleurige kussens. Een terras keek uit op de omliggende huizen. Het warme zonlicht viel schuin binnen en glinsterde op de blauwe muur. Amal verdween weer in de keuken en kwam te voorschijn met zoete thee. Samen met Rai rende ik het terras op. Het gaf een weids uitzicht op een groot, impressionant neo-koloniaal gebouw omgeven door palmbomen. In de andere richting zag ik een huizenblok. Vooral de smaragdgroene en okergele luikjes trokken mijn aandacht. De verf was verschoten en hier en daar weggesleten, waardoor het houten frame eronder zichtbaar werd. In één van de huisjes kon ik binnenkijken. Een vrouw was er de krant aan het lezen. Rai’s moeder had een nationaal Egyptisch gerecht voor ons bereid. Molokheya, een groene soep met knoflook en koriander. Een ware klassieker in het Midden-Oosten. In het Oude Egypte betekende het gerecht “voor de koningen en de nobelen”. Volgens de traditie mochten enkel koningen en nobelen dit voedsel eten. Amal serveerde de molokheya samen met dampende kommen volle witte rijst, vermengd met een hele fijne pasta. Tot slot verscheen er ook beselah op tafel, bestaande uit vlees, gemengd met erwten, wortelen, tomatensaus en ui. Rai toonde me hoe we de molokheya en de beselah over de rijst dienden te sprenkelen. Ik voelde me temidden van een goede en warme familie. Ware Egyptenaren. Het was mooi om daar te zijn. Bij het afscheid noteerde Rai zijn adres in mijn notitieboekje. “De deur staat altijd voor je open”, zeiden ze. Het moet gezegd: de Egyptische hartelijkheid is onnavolgbaar.

Naast godsdienstig en gastvrij, heb ik de jongeren vooral ook leren kennen als vrijheidsstrijders. Toen ik in Caïro verbleef, braken er schermutselingen uit tussen enkele betogers op het Tahrir-plein en de ordediensten. Op vrijdag 18 november, had er een grote demonstratie plaatsgevonden. Enkele vrijheidsstrijders weigerden het plein de volgende dag te verlaten. In de voormiddag had ik nog op het plein gelopen. De lucht was onschuldig blauw. Geen aanwijzing van de doden die er later op de dag (en de komende dagen) zouden vallen. Ik had een dagje Coptic Caïro gepland en had samen met een Egyptische vriend op het plein afgesproken, om vandaar samen de metro te nemen. Later op de dag hoorde ik van een hardhandig treffen en het gebruik van traangas. Vier Egyptische couchsurfers vergezelden me ‘s avonds naar mijn woonplaats in Caïro, zich ervan verzekerend dat ik veilig thuiskwam. Ik logeerde in een appartement dat maar twee straten verwijderd was van het Tahrir-plein. Enige voorzichtigheid was dus op zijn plaats. Onder het lopen, hielden jongens elkaars arm vast. We roken traangas. Onze ogen prikten ervan. Soldaten patrouilleerden over de stoepen. We versnelden onze pas. Deze avond hoorde ik voor het eerst schoten op straat. Ik zal het geratel van geweervuur nooit vergeten. En de echo. Die vreselijke echo. De nachten die volgden lag ik vaak nog urenlang wakker. De beelden van het bloedvergieten bonkten in mijn achterhoofd. De schoten op de achtergrond confronteerden me telkens met de hardvochtige realiteit.

Als ik m’n Egyptische vrienden vroeg naar bijzondere herinneringen, dan spraken ze allen over januari 2011. De revolutie broedde al twintig jaar en barstte op het juiste moment los. De overvolle straten, de gevechten, de geweerschoten, de branden, de chaos, de legertanks, het traangas, de afgebroken communicatie, dieven die ontsnapten uit de gevangenissen, etc. “This was the first time for us to feel naked of any protection and we only had our own strength and nothing else.” Velen patrouilleerden om hun wijken te beschermen. Vaders, moeders, kinderen, grootouders. Dag en nacht. Slapeloos, gespannen, vol onrust, maar vooral heel hoopvol. Sommigen kozen ervoor om het gebeuren vanuit hun zetel te volgen. Maar de meeste mensen die ik ontmoette stonden mee aan de frontlinie. Gedreven door een enorme kracht. Om te handelen en te helpen waar mogelijk. Om nee te zeggen tegen de SCAF, de corruptie en het onrecht. Om op te komen voor de Egyptenaren die reeds het leven lieten in de revolutie. Misschien is dat wel wel de ware aard van de Egyptenaar. Moedig, zelfopofferend, plichtsbewust, heroïsch en ongelooflijk trots. De waardigheid om liever te sterven dan te leven als een slaaf. Het collectieve gevoel is daar geboren. Eén grote familie. Geen onderscheid tussen Moslims of Christenen.

Velen omschrijven de speech van Mubarak waarin hij aankondigt af te treden als het uitkomen van een droom. Alle Egyptenaren kwamen op straat om te vieren. Als ik hen vraag naar de verkiezingen, spreekt men van een eerste, positieve stap tot democratie. De vrijheid om te kiezen en het geven van een stem aan het volk is zonder meer hoopvol. Maar er worden kanttekeningen gemaakt. Het is niet de democratie zoals het zou moeten zijn. Vele mensen ontbreken de cultuur of de kennis om een wijze keuze te maken. 95% van de Egyptenaren zijn moslim. Religie wordt gebruikt om stemmen te winnen. De uitkomst van de verkiezingen zullen dan ook waarschijnlijk niet de juiste keuze voor het land zijn. Men kan alleen maar hopen dat de deuren open blijven voor meerdere partijen. Een nieuwe dictatuur kan men missen als kiespijn. Mensen willen ondersteuning van onderzoek en onderwijs. Men wil terug een sterk en respectvol land. November 2011 en de voorbije dagen hebben bewezen dat de revolutie nog altijd levend is. De spirit om te vechten voor hun beloved country blijft wakker. Men blijft uitschreeuwen waar men in gelooft, wat echt betekenis heeft. Dromend. Recht uit het hart. Free Egypt! Free Souls! Voelen dat je bestaat en een een leven hebt met perspectief en visie! Er is ongetwijfeld nog een lange weg te gaan, maar het vertrouwen en het geloof is er. Gemakkelijk zal het zeker niet zijn, maar de eerste stappen zijn gezet.

Tot slot koester ik ook mijn uitstap naar de onherbergzame woestijngebieden van de black and white desert. Samen met een Egyptische vriend, een Columbiaanse couchsurfer en Chareep, een bedoeïen. Far from the madding crowd. Een heerlijke afwisseling dus. Het leek wel alsof Chareep ons met gesloten ogen naar onze bestemming in de woestijn kon brengen. Zo vertrouwd met de regio. Ik herinner me hoe hij de gaspedaal steeds meer indrukte op het tempo van de bedoeïnenmuziek. Door de vaak rotsige ondergrond, deed de rit onze botten vaak dooreen rammelen. Ondertussen observeerden we de uitgestrektheid van de woestijn met de indrukwekkende, zongebleekte heuvels en hellingen in de verte. En slalomde Chareep tussen de witte rotsen van de white desert. Kilometers en nog eens kilometers woestijn. Het leek eindeloos. ‘s Avonds barbecueden we in the middle of nowhere en maakten er kennis met een plaatselijke woestijnvos. Chareep stelde ons gerust. De woestijnvossen tasten alleen maar de buurt af op zoek naar een stukje vlees van de bbq. We sliepen die nacht onder de blote hemel, warm ingeduffeld in dekens van kamelenharen. Energie aan het opdoen om de volgende dag terug de kronkelende weg te kunnen volgen en een heuveltop te zoeken om te sandboarden. Chareep loodste ons naar de meest prachtige uitzichten. We eindigden onze tocht in een hot spring tussen lemen huisjes. De verlokkingen van Egypte! Wie kan er aan weerstaan?

En toch was het een fijn gevoel om terug in de drukte van Caïro te komen. Om terug die voortrazende, onstuimige rivier te voelen. Zo één die elk moment uit z’n oevers kan treden. Terug te midden van het temperament. Caïro, moeder van de Arabische lentes, bakermat van de volksrevolutie. Men kon het regime reeds omverwerpen. Nu is het tijd voor een weg van heropbouw. Collectief, op basis van liberale vrijheid en sociale gelijkheid. Het ga je goed Egypte! Insha’Allah!

Fotografie als installatie en op de grens met videokunst

2011-10-05T07:34:00.000-07:00

Is de kunstenaar als ondernemer feit of fictie? Bij kunstenaars als Wim Tellier (1979) is het overduidelijk een feit. Als geen ander weet hij zichzelf en zijn producten in de markt te zetten. Misschien herinnert u zich nog zijn naar megalomanie neigende foto-installatie Protect 7-7 dat in januari en februari 2009 op Antarctica en in april 2009 op de Zuiderdokken van Antwerpen te bezichtigen viel? Onder het vaandel van de klimaatopwarming toonde Tellier meer dan levensgrote prints van oudere, naakte zonnebaders die rusten op een bed van duizenden, dromende kinderportretten. Geïnteresseerden konden voor een betaalbare prijs een uniek fragment van de reusachtige print kopen. Het maken van imposante constructies blijkt Telliers methadon te zijn. Voor de gigacase van Lineart creëerde hij een gigantisch zitkussen overtrokken met een print van een obese man die zich in een soort zitzak ploft. We zien hoe de man bijna in het zitmeubel verdwijnt. Tijdens de gigacase wordt niet alleen dit kolossale kussen tentoongesteld, maar zijn ook stills afkomstig van een video te bezichtigen. Hierop is de zetel in de meest diverse contexten te zien, gaande van een tennisveld tot een schoolplein, terwijl mensen van diverse pluimage zich in het meubelstuk vleien. Ingrid Deuss koos er dus voor om kunstenaars uit te nodigen die het medium fotografie op een heel eigenzinnige en verrassend frisse manier hanteren. Een tweede naam die ze naar Lineart haalt is Kurt Stallaert (1969). Werkend op de scheidingslijn tussen fotografie en videokunst, maakte deze fotograaf een tableau vivant voor een woon- en zorgcentrum. Het werk is opgebouwd uit verschillende kleine scènes die elk volgens een eigen zeer langzaam ritme van gedaante veranderen. Het werk treft ons en activeert onze trage blik. Even een moment van verstilling en verademing, wars van de overkill die vaak net zo eigen is aan een kunstbeurs.

Ingrid Deuss presenteert Wim Tellier en Kurt Stallaert tijdens de GigaCase op Lineart 2011. De GigaCase is dit jaar onder leiding van Johan Swinnen en toont samen met 5 andere galeries 12 kunstenaars in totaal.

An Eye for Detail

2011-10-03T02:44:00.000-07:00

Fotografen die personen, tekens en objecten op de meest eigenaardige en verrassende manieren in een foto naast elkaar plaatsen zijn talrijk. Maar weinigen doen het op zo’n doordachte manier als de Duitser Wolfgang Zurborn (1956). Zijn benadering getuigt van eruditie en ambigue humor. Vormelijk vernieuwend, sensueel en vol detail. Zijn werk toont ons heel close uitsneden van de realiteit en confronteert ons met wat onbekend is. Zo zien we bijvoorbeeld hoe twee toeristen het kalme waterlandschap met hun camera aanschouwen. Het tafereel oogt vredig en harmonieus. Het voorplan wordt echter gedomineerd door een vuurspuwende tong en de giftanden van een plastieken drakenkop. De combinatie van beide elementen werkt bevreemdend, omdat ze niet op reële ervaringen gebaseerd zijn. Vanaf 12 november is in Gallery 44 (Genthof 44) een representatieve selectie uit zijn series Drift en LUsionen te zien. Een fascinerende, visuele ervaring met fragmenten uit het moderne, dagdagelijkse leven en de media. Een week later opent er in Galerie Pinsart (eveneens in het Genthof, nummer 21) ook een nieuwe tentoonstelling. In deze galerij wordt er een heel andere toon aangeslagen. Eline Peek (1970) en Francien Krieg (1973) richten er met hun schilderijen je aandacht op de realistische weergave van het afgeleefde lichaam. We zien ongeremd naakt. Kwetsbaar en zonder erotiek. Precies en gevoelig. Ongenadig en nietsontziend waarachtig in zijn gedetailleerdheid. Als toeschouwer kun je elke huidplooi, vlek en ontsteking op de huid waarnemen. Littekens, hangbuiken, wallen en onderkinnen worden niet geretoucheerd, maar juist op een heel tedere en intieme manier getoond. De menselijke psyche en de levenslust schemert door de verf en het canvas heen. Aangrijpende, mysterieuze en pure getuigenissen van de condition humaine die ongetwijfeld zeer bipolaire reacties zullen losmaken bij de toeschouwer.

©Francien Krieg, Beauty Queen

Info:Drift | Wolfgang Zurborn van 12 november tot 4december in 44 Gallery, Genthof 44, Brugge - www.44gallery.be |Eline Peek en Francien Krieg van 19 november tot 24 december inGalerie Pinsart, Genthof 21, Brugge - www.pinsart.be

2011-09-06T07:28:00.001-07:00

Peter Puype zalft en bijt

- of hoe een grote mond en een grootmoedig hart kunnen samengaan

Brugge kan maar beter op zijn hoede zijn. Beeldend kunstenaar en enfant terrible par excellence Peter Puype (1974, Torhout) krijgt vrij spel, en wel tijdens een solotentoonstelling in De Bond. Gepland van 6 tot 27 november. Misschien herinnert u zich nog zijn controversiële kunstwerk ‘Iconoclasm’ dat tijdens de expo ‘That’s all Folks’ (2010) in de Stadshallen van Brugge voor ophef zorgde? Het publiek werd er uitgedaagd om met stenen, zelfgemaakte plaasteren Mariabeelden te bekogelen. Een ware dolksteek in de onderbuik van de Mariastad. De gemoederen liepen dan ook hoog op. Even gingen er stemmen op om de tentoonstelling te sluiten, maar zo ver heeft men het gelukkig niet gedreven. Wordt Puype’s solotentoonstelling in De Bond nu een finale schorpioensteek? De kunstenaar lichtte reeds een tipje van de sluier en stelde me al enigszins gerust.

Gedurende onze tête-à-tête voelde ik hoe achter de ruwe bolster van Puype een gevoelige en zachtmoedige kern schuilt. Mensen die geloven of het spirituele opzoeken kunnen dan ook op hun beide oren blijven slapen. Puype respecteert hen in hun keuze. Met het werk ‘Iconoclasm’ wou hij vooral de vraag stellen naar de definitie van iconoclasme. “Is dat enkel in de Katholieke Kerk gebeurd? Kunnen we die gebeurtenis ook niet doortrekken naar wat er onlangs is gebeurd met Kadhafi? Denken we ook aan de val van de Berlijnse muur en het neerhalen van de Twin Towers. Dat is ook iconoclasme.” Het moment waarop er iets verandert in de maatschappij interesseert Puype. Daarnaast is de kunstenaar eindeloos gefascineerd door het bestuderen van het gedrag van het publiek an sich. Want manipuleert hij niet door net het publiek de kans te geven om te gooien? Het aanvallen van een onaantastbare Maria, moeder der moeders, moeder van het Westen, dan nog wel verheven tot een beeldend kunstwerk. Kan dat wel? Puype ziet echter meer. Hij ziet Maria ook als moeder van het Westers kapitalisme. Uit de traditionele Christelijke waarden komen namelijk vele waarden van het kapitalisme voort. Ging de bekeringsdrang van de Kerk in Afrika namelijk niet gepaard met plunderingen van grondstoffen? Puype wil net deze onderstroom van geld en uitbuiting aan de kaak stellen, een tendens die de voorbije jaren vorm kreeg onder het globalisme. Hij plaatst het werk in zijn culturele en historische context en stelt zodoende onze traditie en geschiedenis in vraag.

Doorheen ons gesprek wordt het duidelijk dat Puype nooit een brave en onderdanige meeloper zal worden. Zijn vrijgevochten verzetsattitude en het opzoeken van limieten geeft zich daarvoor te zeer in zijn DNA genesteld. Als tiener stortte hij zich reeds in het midden van de DIY punkscène. Afkomstig uit een no-nonsense arbeidersnest en onder het moto “ge zou beter ne stiel leren”, werd hij de toegang tot de kunsthumaniora ontzegd. Dit werd meteen het begin van het afschuimen van verschillende katholieke scholen, gaande van Spes Nostra - Zedelgem, tot Sint-Andreas, het VHI en het VTI. Na het afronden van zijn middelbaar kreeg hij van zijn ouders wel toestemming om naar de academie te gaan, weliswaar onder de voorwaarde dat hij maar één kans kreeg. Niet geslaagd stond gelijk met een definitief finito. Puype greep de kans en studeerde vrije grafiek, een opleiding die tot op de dag van vandaag zijn sporen nalaat in zijn beeldend werk. Hij gebruikt er namelijk vaak propaganda (denken we maar aan de vele pamfletten en zijn ‘MoneyBox’, persoonlijke krantjes die hij verspreidt op optredens, vernissages, etc.) en wat is de drukpers/de grafiek/media anders dan propaganda?

Vanuit de marge observeert Puype vandaag de samenleving nog steeds op een kritische en intelligente manier. Hij kijkt, analyseert en frustreert zich. Vooral in de heersende normen binnen de samenleving. Denken we maar aan de hedendaagse kunstscène waar het bespelen van de markt, het netwerken en de mediamanipulatie zegevieren. Deze samenleving is weliswaar een katalysator voor vele van zijn ideeën die hij in uiteenlopende werken vertaalt. Vaak geweldig geestig, maar soms ook bijzonder wrang. Zo zien we bijvoorbeeld hoe de kunstenaar de draak steek met ons consumptiegedrag waarbij alles als een product wordt aangeboden. Het product als propaganda voor ons kapitalistisch systeem. “Waarom zou men in de warenhuizen geen doe-het-zelf zelfmoordpakketten kunnen aantreffen tussen de toiletrollen en de shampoo?” vraagt Puype zich cynisch af. Deze donkere ondertoon vinden we ook terug in teksten als ‘The West must die’ die hij in het Russisch, Chinees en Arabisch in het straatbeeld van NYC ophing. Of in zijn schilderijen/tekeningen van een anoniem gezicht met een doornenkroon op het hoofd, dat de titel ‘I am the image of hate and fear’ meekreeg. En dan heb ik het nog niet over zijn afbeeldingen van anonieme soldaten aan het front tijdens de 1ste wereldoorlog waarbij hij ons enkel de contouren laat zien. Weet u dat er zich in het rijtje niemand minder dan Hitler bevindt?

Maar in Puypes werk overheerst toch vaak ook de ludieke, zichzelf relativerende toon. Wie maakt er anders zeefdrukken op fragmenten schuurpapier met teksten als ‘icon, idol, idiot’? Misschien herinnert u zich nog zijn provocatieve verkiezingsborden met gele affiches waarop Franstalige tekstfragmenten in het zwart werden aangebracht? Een surrealistisch symbool voor België.

Puype houdt ons een spiegel voor van de mens en de maatschappij. Verrassend en ongemeen interessant. Liefhebbers van kritische anti-esthetiek kunnen alvast uitkijken naar de maand november.

Info: van 6 tot 27 november in De Bond, Buiten Smedenvest 1, Brugge

www.peterpuype.be

Ingrid Deuss Gallery

2011-08-09T02:56:00.000-07:00

Ingrid Deuss staat garant voor initiatief, vernieuwende visie, flexibiliteit en inzetbaarheid op meerdere terreinen. Deuss is geen doorsnee galerist. Een groot deel van haar energie wijdt ze namelijk aan haar functie als onafhankelijke art buyer. Dankzij haar nauwgezette opvolging van de nieuwe ontwikkelingen van Belgische en internationale fotografen en dankzij haar brede netwerk, weet ze de productie van fotoshoots feilloos te beheren en geschikte kunstenaars te koppelen aan opdrachtgevers in kwestie. In combinatie met haar onweerstaanbaar lichte en grote bureau in de Provinciestraat in Antwerpen, beschikte ze over de ideale ingrediënten om ook haar eigen galerij te beginnen. Sinds het najaar van 2010 begon ze dan ook haar eigen fotogalerie, een soort platform en presentatieruimte voor (inter)nationale kunstenaars. Heel gevoelsmatig kiest ze haar gasten. Zowel opkomend, veelbelovend talent als gevestigde namen. De esthetiek van de geselecteerde fotografen getuigt steeds van een grote artistieke gevoeligheid, drijvend op een mix van eigenzinnigheid en persoonlijke expressie. Ingrid Deuss heeft een bijzonder oog voor kunstenaars die onontgonnen terreinen in de mode- en reclamefotografie verkennen, of verschillende mogelijkheden binnen de portretfotografie. Momenteel is in haar galerie de serie 'Smoking Kids' van Frieke Janssens te zien. Melancholische, lieflijke, maar vooral ook controversiële beelden van jonge kinderen poserend met een sigaret of cigarillo. De tegenstellingen zijn tastbaar aanwezig: aantrekking en afstoting, acceptatie en verbod, herinneringen en toekomst, Oosterse en Westerse culturen, kinderen, volwassenen en kinderen die voor volwassenen spelen, zorgeloosheid en de zenuwinzinking voorbij. Janssens raakt de toeschouwer, net als Karel Fonteyne, van wie zijn meest recente werk 'Pistoleros' reeds eerder bij Ingrid Deuss te zien was. In zijn eerdere werk ‘I am who I was’ (1968-1981) toont hij ons een kostbare en intieme verzameling waarnemingen, herinneringen en verlangens uit zijn jonge jaren. In 'Pistoleros' bewandelt hij meer de conceptuele wegen. Deze reeks bestaat uit scherpe registraties van speelse, houten takjes die een beladen en cynische ondertoon krijgen door de verwijzing naar militaire wapens en de bijhorende gruwel en genocides van Screbenica, Rwanda en Irak, gebeurtenissen die de fotograaf bovendien zelf onderging. De foto’s intrigeren en schreeuwen eens te meer om reactie tegen onverschilligheid.

TRADITIES - NICK HANNES

2011-07-27T16:01:00.001-07:00

KIJKEN NAAR TRADITIES

Wie de voorbije weken al eens een fototentoonstelling in België bezocht, kan bijna niet omheen het werk van Nick Hannes. De plaatsen waar men zijn foto’s kan bewonderen zijn legio. Nog nooit van zijn reeks Red Journey gehoord hebben, komt binnen de fotokringen bijna overeen met het komen van een andere planeet. Zowel de toegankelijke groepstentoonstelling 'In de marge' in het dr. Guislainmuseum als de meer conceptueel opgezette groepsexpo's 'Beyond the document' in Bozar en 'Suspicious Landscapes' in Brugge brengen zijn werk. Daarmee is Nick Hannes misschien wel één van de meest benijde fotografen in ons land. Want wiens oeuvre kan zoveel verschillende facetten bespelen, zodat het meerdere curatoren weet te verleiden? Al moet het gezegd, in de tentoonstelling ‘Beyond the document’ voelde zijn selectie van Red Journey enigszins aan als een vreemde eend in de bijt. Waar je bij de andere fotografen een meer documentaire onderstroom waarnam, voelde je bij het zien van Nick Hannes’ werk zijn journalistieke roots. Recht voor de raap, duidelijk leesbaar en niet verstoken van humor.

Maar Hannes is natuurlijk meer dan Red Journey. Denken we bijvoorbeeld maar aan zijn sterke reeksen over de Koerden, de vreemdelingen in België en zijn recentere serie Tradities. Deze laatste realiseerde hij in opdracht van Volkskunde Vlaanderen. Een selectie van deze reeks kan men momenteel in het Huis van Alijn bezichtigen. Hannes struinde ervoor verschillende Vlaamse dorpjes en steden af op zoek naar generaties lang overgeleverde, plaatselijke gewoonten en gebruiken. We gaan er graag massaal naar kijken. Het volkse, van onderuit. Befaamd tot over de grenzen of juist heel lokaal. Religieus of seculier. Oer-Vlaams, Turks, Joods of Chinees. Is deze tentoonstelling dan exhaustief? Natuurlijk niet. Al krijgen we een zeer brede schakering aan tradities te zien.

Zo komen we oog in oog te staan met een fragment van de zeewijding in Wenduine. Een jonge vrouw steekt er een speech af. Ze zweeft bijna boven het strand - alsof haar spreekbühne ieder moment in een vliegend tapijt kan veranderen. Wat verder zien we een zestiental jonge knapen, getooid in blinkende, bronzen borstpantsers en gedrapeerd in fluweelrode mantels, klaar om als een Romeins legioen te marcheren in de praalstoet van de Heilige Bloedprocessie in Brugge. De figuranten staan er wat onwennig bij, terwijl een soort opperbevelhebber hen nogal dwingend en met wijzende vinger lijkt te dirigeren. Hannes voert ons ook naar het studentenleven met zijn studentenemblemen, smerige toga's en massacantussen. Klaar om het heilige bier naar de lippen te brengen. Eén van de meer aandoenlijke beelden is ongetwijfeld de Nieuwjaarsduik in Oostende. We zien verkleumde lichamen, blootgesteld aan weer en wind, terwijl ze de branding van de Noordzee trotseren. Helden van de dag. Sommige verkleed in de meest gekke outfits. Een rode bunny, centraal in beeld, schreeuwt om aandacht. De foto is geestig, vertederend en charmant. De fotograaf toont ons ook de eierkoningin en de eierboer van Kruishoutem. Zegevierend worden ze op een potsierlijke folklorewagen het hele dorp rondgereden. Een onvervalste lofzang aan het kip en het ei. Een bijpassend, nagebouwd spiegelei, volledig buiten proportie, kan natuurlijk niet ontbreken. Tierlantijnen en pretenties overheersen. En dan zijn we nog niet bij de verkiezingen van de aardbeienprinces of de varkens met blauwe strikken aanbeland. Folklore, het moet niet altijd serieus zijn. Maar deze focus op de fantasierijke decoratie blijkt in zijn reeks eerder atypisch te zijn. Doorgaans toont de fotograaf ons namelijk geen pronkerige uitbeeldingen van tradities met jonkvrouwen die schitteren in ranke jurken en koningen die fier de scepter zwaaien. Het pralerige en potsierlijke wordt vaak net ondermijnd. Hierdoor steekt hij de draak met onze verwachtingen. Hannes kiest er bijvoorbeeld voor om één van de belangrijkste scènes uit de Heilig Bloedprocessie, namelijk de Kruisdraging, te portretteren voor één van de minst aantrekkelijke architecturale plekken van Brugge, namelijk het parkeerhuisje op het Brugse Zand. Niet bepaald het hoogtepunt van “Brugge’s schoonste dag”. Even later zien we de goedheiligman, alias Sinterklaas, geportretteerd op een boerenpaard, terwijl hij een mobiel, plastieken dixi-toilet en een met onkruid overwoekerd werf passeert. Eenzelfde ontheiliging wordt ook doorgetrokken in de weergave van de Sint-Veroonsprocessie in Lembeek. Naast de figuranten in authentieke gewaden en relikwieën doemt er in het beeld een groezelige en onwelriekende waterschacht op, met afgeblakerde buizen en balustrades. Niet bepaald de meest charmante setting. De invloed van de fotograaf is tastbaar aanwezig.

Bij de nadrukkelijke sfeermakerij die verbonden zijn met tradities, ervaart Hannes een soort lichtzinnigheid dat hem vreemd is. Alsof er een soort geluk te rapen valt dat hij als buitenstaander niet kan begrijpen. En dit voel je als toeschouwer van zijn werk. Dit verklaart meteen ook de neiging om te kiezen voor het afwijkende en het contrast, een fenomeen die we bij meerdere fotografen in België waarnemen. De haat-liefderelatie van fotografen met Vlaanderen blijkt óók een traditie. Bij Hannes betekent dit het bewandelen van paden buiten de zuiver documentaire registratie van historische taferelen en het kiezen om er een parodie van te maken. Niet zelden plaatst hij gebruiken en rituelen bijvoorbeeld in een bevreemdende context. Het levert kritische beelden op, behoed van een commerciële, clichématige weergave. Of die insteek ook de initiële bedoeling van de opdrachtgever was, is niet meteen duidelijk. Waarschijnlijk niet. Zaak is dat men de fotograaf de volledige vrijheid heeft gegeven. Zo creëert men fotografie als een vrijplaats voor onafhankelijk en kritisch denken. Want hoe geeft men Vlaamse tradities op een interessante manier weer? Hoe geeft men het carnaval in Aalst weer? Hannes koos ervoor om de majoretten in beeld te brengen, en dan wel als een samenklittend, gesloten groepje, geportretteerd voor de aanvang van de stoet. Negeerde hij bewust de kenmerkende karikaturale papier-marché afbeeldingen van politici? Wilde hij juist de typische Aalsterse voil jeanetten met hun tweedehandse bontjassen en grote platteauzolen uit de weg gaan? Hannes gaat hier duidelijk niet voor de prikkelende beelden. Hij had de Aalsterse satire meer eer kunnen aandoen. Waarom fotografeert hij net die majoretten die er zo levenloos bij staan? Het is niet helemaal duidelijk.

Maar de reeks is verdienstelijk. Ze biedt een unieke inkijk in diverse Belgische tradities, herdenkingen en vieringen. Doorheen de tentoonstelling krijgen we een staalkaart van vakmanschap en authentiek handwerk te zien. Een boeiend caleidoscopisch venster. Bijzonder en actueel. Want wat vertellen tradities over ons? Welke herinneringen zijn eraan gekoppeld? Wat is hun achtergrond en hun betekenis vandaag? Welke tradities zijn er in de loop van de tijd door immigratie aan de lijst toegevoegd? En welke zijn er in verval geraakt? Hannes’ beelden roepen ongetwijfeld vragen op. Al scheert deze reeks niet de hoge toppen van zijn voorgangers. De fotograaf blijkt meer voeling te hebben met sociaal-politieke thema’s. Toch een gemiste kans, want als historisch document, als getuigenis van soms lang vervlogen tijden, is een boek over Vlaamse volks- en feestcultuur zeker kostbaar. De tijd zal het ongetwijfeld uitwijzen.

SUSPICIOUS LANDSCAPES

2011-07-20T03:12:00.001-07:00

Mark Cloet, Nuntius - "Allegorie", werk in brons, cire perdue, 2011

Jo Van Rijckeghem, Landschap

© Nick Hannes, Studenten in Sovjetschooluniform bij tank-monument
van het rode leger op de laatste dag van het schooljaar. Tiraspol,
Transnistria, may 24, 2008, Red Journey

Johan Clarysse, the world's local banc

Suspicious Landscape in Genthof, Brugge

RE-VIEWING SUSPICIOUS LANDSCAPES

Er waait een nieuw elan in Brugge. De stad die doorgaans in één adem genoemd wordt met haar historische verleden reikt steeds meer de hand naar het veld van de actuele kunst. Niet alleen de talentrijke Vlaamse schilders als Jan van Eyck en Hans Memling kleuren het dagelijkse leven in Brugge, maar ook diverse jonge, culturele initiatieven vinden er een uitstekende voedingsbodem. Het bijzondere potentieel van Brugge om de dialoog aan te gaan tussen het historische kader en de hedendaagse kunstscène, is nu ook tot in het Genthof doorgedrongen. Het Genthof is een op het eerste zicht onopvallende straat in de binnenstad van Brugge. De geschiedenis is er voelbaar aanwezig. De verscheidenheid aan beschermde monumenten is er een tastbare getuige van. Vooral in de veertiende eeuw kende het Genthof een bloei als ontmoetingsplaats voor kooplieden-ondernemers uit Noord- en Zuid-Europa. In het interbellum was het Genthof een reguliere winkelstraat. De straat leende zich niet alleen voor courante winkels (als een beenhouwer en een bakkerij). Ook speciaalzaken vonden er hun stek. Men trof er bijvoorbeeld een werkplaats waar men heiligenbeelden vervaardigde. De dynamiek in de straat bleef duren tot in de jaren tachtig. Door de opkomst van grotere supermarkten aan de rand van de stad, verdwenen deze winkels en vergleed de straat tot een doodse plek met veel leegstaande, verweesde panden en verstofte etalages. De voorbije jaren kent de straat echter terug een heropleving. Zo zagen onder andere Sabine Pinsart en Luc Rabaey de vele mogelijkheden van het Genthof. Ze richtten er elk een kunstgalerij op, die respectievelijk de naam ‘Galerie Pinsart’ en ‘44 Gallery’ kregen. Beide galeries focussen zich op de beeldende kunsten. Hun selectie aan kunstenaars en media is echter verschillend. Waar ‘Galerie Pinsart’ de kaart van de schilderkunst en ruimtelijke installatiekunst trekt, kiest ‘44 Gallery’ ervoor om met het medium van de fotografie aan de slag te gaan.

Deze zomer slaan beide galerijen de handen in elkaar. Op collectieve basis organiseren ze een groepstentoonstelling. Onder de noemer ‘Suspicious Landscapes’ brengen ze een brede waaier aan fotografen en actuele kunstenaars samen. Voor de gelegenheid maakten sommige nieuw werk. Anderen hebben in hun archief gegrasduind op zoek naar geschikte beelden.

Het werd al snel duidelijk dat het thema heel ruim kan geïnterpreteerd worden. We kunnen het landschap onder andere benaderen als de verbeelding van het imaginaire landschap of het landschap van de ziel. De verstilde bronzen van Mark Cloet en de subtiele matériaux trouvés-assemblages van Jo van Rijckeghem vormen hier een uiting van. De materie geeft hun werk een heel persoonlijke expressie en geschiedenis. De term ‘suspicious’ kan er vertaald worden als mysterieus en bevreemdend.

Op de tentoonstelling moet men geen romantische landschapsfotografie verwachten. Het thema ‘Suspicious Landscapes’ wordt er vooral vanuit documentaire en conceptuele hoek benaderd. Of vanuit het gebied daar tussenin. Dit vraagt om enige uitleg. Misschien moeten we beginnen met een definiëring van een landschap. Een landschap is een menselijke constructie dat in se alleen voor de mens waarneembaar is. Het is onze manier om grip te krijgen op de overweldigende en confronterende natuur. De mens neemt het landschap visueel waar. Beelden, zowel schilderachtige als fotografische, vormen hiervoor een uitstekend middel. Documentaire fotografen willen deze landschappen beschrijven als een plek waar de invloed van de mens duidelijk zichtbaar is: aangelegde paden, benzinestations, telefooncabines, industriegebouwen, e.a. De foto’s tonen deze landschappen zonder iets te willen bewijzen of aan te klagen. Het oordeel wordt aan de kijker zelf overgelaten. Stefan Vanthuyne is zo’n documentair fotograaf. Hij presenteert ons beelden uit zijn nieuwe serie Slow roads. Zijn fotografische opnames tonen ons desolate, onopvallende wegen die kronkelend in het niets verdwijnen. We zien dicht struikgewas, stenen scheidingsmuren en een vijver bedekt met herfstbladeren. In de begeleidende tekst lezen we dat trage wegen enkel bestaan in de geest van de mensen die ze kennen. Ze zijn, als laatste element in het landschap, vaak onvindbaar op digitale kaarten, afgesloten voor wie niet vertrouwd is met de buurt. ‘Suspicious’ is in zijn werk vooral synoniem voor duister en obscuur.

De documentaire beelden die op ‘Suspicious Landscape’ te zien zijn laten ons vaak in het ongewisse. De zogenaamde objectieve weergaven van landschappen zijn ‘verdacht’. Ze zetten ons aan het denken over ons beeld van het landschap. Paul d’Haese fotografeerde bijvoorbeeld in onbruik geraakte architecturale constructies zoals een betonnen fundering/sokkel in een desolaat landschap. Frontaal en scherp. De beelden zijn uiterst ongemakkelijk. Als toeschouwer weet je niet wat d’Haese met z’n beelden wil tonen. Dienen we deze plekken te zien als een metafoor van onze eigentijdse cultuur? Wil de fotograaf de architectuurconstructies via zijn beelden vergeven tot monumenten? De titel brengt ons geen duidelijkheid. Deze lijkt eerder op een soort classificatiesysteem, enkel begrijpbaar voor de fotograaf zelf. Het werk zet aan tot twijfel en intrigeert.

Men kan niet alleen intrigerend werk bezichtigen in de twee galerieruimtes. Voor ‘Suspicious Landscapes’ werd heel het Genthof getransformeerd tot een artistieke en levendige straat. Ook de plaatselijke bewoners bieden de gevels van hun woonpanden aan. Vele anonieme ramen worden voor de gelegenheid toonplaatsen van schilderijen en fotografische beelden. Al dan niet toevallige voorbijgangers komen zo oog in oog te staan met een brede waaier aan landschappen. Soms verstild en leeg, dan weer theatraal, contrastrijk en ironisch. Debby Huysmans maakte bijvoorbeeld fotografische opnames van de biotopen en de sporen van vergeten gemeenschappen in Roemenië en Siberië. We krijgen onder andere een picknick te zien. Een vervallen wagen staat in het midden van een weids, heuvelachtig landschap. De motorkap van de wagen staat open. Er is echter niemand die aanstalten maakt om de motor te herstellen. Op de achterbank van de wagen zien we stukken rauw barbecuevlees. Een barbecue set ontbreekt echter. Rechts in beeld zien we een man en een vrouw. Zijn ze een koppel? Zijn ze net uit de auto gestapt? Wachten ze op hulp? De scène is hermetisch en ondoordringbaar. Het publiek kan er zijn eigen verhaal bij bedenken.

Naast de façades van woningen participeren ook heel wat handelaars door hun pand ter beschikking te stellen. Een plannetje maakt ons wegwijs. Zo blijkt dat we ons in het koffiehuis Délisa niet alleen tegoed kunnen doen aan traditioneel bereide koffie en zoete versnaperingen. In de warme inrichting huizen momenteel ook eigenzinnige urbane landschappen van Jef Beirinckx. Zijn werk is niet verstoken van enige humor. Opgehangen boven de confituurpotten en de koffiebonen van de delicatessenzaak komen zijn foto’s volledig tot hun recht. Dat geldt ook voor een monumentale print van Nick Hannes. We zien jonge, speelse studenten in traditioneel Sovjetschooluniform die zichzelf portretteren op een tankmonument van het Rode Leger, in Tiraspol, de hoofdstad van Trasnistrië. Het monumentale oorlogstuig troont statig boven hen uit. Het beeld werd gemaakt tijdens Hannes’ reis doorheen de vijftien voormalige Sovjetrepublieken. De foto vormt een getuigenis van de onafhankelijkheid van Trasnistrië. Ook puur visueel is het een sterk beeld waar je bij het pruttelen van de koffiemachine wel enige tijd naar kan blijven staren. Het Genthof herbergt zo nog meerdere gezellige plekjes zoals het Amerikaans koffiehuis ‘Bean around the world’ en het boekencafé ‘INzicht inZICHT’, waar men fotografische beelden van Nele van Canneyt kan bezichtigen. De fotografe toont ons onder andere een uitgestrekt overzichtslandschap in New Mexico. Op de voorgrond zien we een jongetje die net als ons naar het landschap kijkt. Het beeld wekt suggesties op en doet dromen. De intieme en persoonlijke huiskamersfeer vormen een zeer geschikte context voor Van Canneyts werk.

Maar er is nog meer fotografisch werk dat een geslaagde, organische verbintenis aangaat met het karakter van de locatie. Zo worden enkele abstracte fotografische beelden van Bert Danckaert geëxposeerd in een modieuze, nieuwe zaak ‘Dfind’, gespecialiseerd in sixties geïnspireerde interieurinrichting. Een heel andere habitat dan de koele, witte expositieruimtes, waar men Danckaerts werk doorgaans kan bewonderen. Zijn gestileerde en uitgepuurde weergave van ‘achteloze’ muren gaat een bijzondere dialoog aan met de meubelstukken uit de jaren zestig. Deze verfrissende insteek werkt zonder meer.

De omtovering van het Genthof tot een culturele hangplek slaat aan. Genthof wordt een hedendaagse ontmoetingsplek. Een bijzondere, karaktervolle straat die tot de verbeelding spreekt. Er beweegt iets. Er is visie, verbondenheid en enthousiasme. Het initiatief zorgt voor een gezonde dynamiek in de straat en geeft hoop voor latere edities.

‘Genthof 2011 / Suspicious Landscapes’ tot 14 augustus in het Genthof, Brugge. Galerijen open za-zo van 14-18u. www.44gallery.be www.pinsart.be www.genthof.be

Deelnemers aan deze tentoonstelling zijn Carl De Keyzer - Bert Danckaert - Paul D'Haese - Nele Van Canneyt - Jef Beirinckx - Franky Verdickt - Debby Huysmans - Nick Hannes -Stefan Vanthuyne - Luc Rabaey - Johan Clarysse - Mark Cloet - Dan Declerck - Francien Krieg - Johan Lingier - Goedele Peeters - Boudewijn Perneel - Chris Vanderschaeghe - Bruno Van Dycke - Jo Vanrijckeghem - Collectief Goed Gezien

In het kader van de tentoonstelling vindt er ook nog een aparte expositie plaats in het Achterhuis op de eerste verdieping van Galerie Pinsart. Daar is werk te zien van Goed Gezien, een collectief van mensen die actief bezig zijn met woord en beeld.

JEFF WALL

2011-07-12T15:20:00.000-07:00

Picture for Women, 1979 © Jeff Wall

Mimic, 1982 © Jeff Wall

Milk, 1984 © Jeff Wall

Insomnia, 1994 © Jeff Wall

Overpass, 2001 © Jeff Wall

In front of a nightclub, 2006 © Jeff Wall

Boy falling from Tree, 2010 © Jeff Wall

‘The Crooked Path’ van Jeff Wall in Bozar, Brussel

JEFF WALL - CINEMA STUDIES

Wie schoonheid wil ervaren, doet er geen kwaad aan om deze dagen een bezoek te brengen aan de Bozar. Momenteel loopt er een tentoonstelling met en over werk van de Canadese fotograaf Jeff Wall (Vancouver, 1946), ‘The Crooked Path’. De titel refereert niet alleen naar het openingswerk van de tentoonstelling, maar verwijst vermoedelijk ook naar de kronkelige wegen die de toeschouwer doorheen de expo bewandelt. Naast de twintigtal geëxposeerde werken van Wall zelf, maakt het publiek een visuele reis langs de verschillende periodes van de fotografie, de schilderkunst, de conceptuele en postconceptuele richtingen, de hedendaagse kunstscène, de minimal art, de film en de literatuur. Wall selecteerde deze verscheidenheid aan werken in samenwerking met curator Joël Benzakin en chef-editor van de catalogus Hans De Wolf. De artistieke invulling van deze kunstenaars, cineasten en schrijvers fascineert Wall. Ze brachten hem ideeën voor de ontwikkeling van zijn eigen denken en oeuvre en gaven onbewust richting aan zijn beslissingen. “We hebben ongeveer drie jaar aan dit project gewerkt. We wilden een tentoonstelling maken die niet louter een vertaling zou zijn van een idee. Het ging ons meer over het creëren van een ervaring.”

De voorbije decennia neemt de fotografie een steeds ambiguere positie in. Waar 19de eeuwse en begin twintigste eeuwse fotografen als Walker Evans en August Sander het medium nog hanteerden om de wereld te registreren en te documenteren, experimenteren hedendaagse kunstfotografen steeds vaker met volledig geconstrueerde, kunstmatige scènes. Wall was één van de eerste kunstfotografen die de mogelijkheden van de mise-en-scene van het gewone leven inzag en hanteerde om suggestieve en mysterieuze taferelen te creëren. Op basis van herinneringen, dromen en literaire fragmenten componeert hij sinds de jaren ’70 visuele verhalen. Weldoordacht en zorgvuldig. Wall heeft en neemt alle tijd om met uiterste aandacht zijn modellen te schikken en elk detail af te wegen. De foto Mimic toont ons een straatbeeld met drie figuren: een koppel en een Chinese man. Het drietal wandelt naast een industrieel pakhuis. Het koppel houdt elkaars hand vast. De blikken suggereren een spanning tussen de twee mannen. Er wordt een verwachting gecreëerd. Wat is er voorafgegaan aan deze scène? Wat hangt er in de lucht? Als toeschouwer kan je een narratieve associatie maken: misschien strijden beide heren om dezelfde vrouw? Het typeert de fotografische beelden van Wall. Ze doen vragen rijzen zonder pasklare antwoord aan te reiken. Bij het werk Milk zien we een jongeman die met een brikje melk in zijn handen op de straatstenen zit. Op het moment van de opname breekt het brikje open. De melk spat uiteen als witte lava. De jongen negeert het gebeuren. Onverstoorbaar blijft hij voor zich uit staren. Zowel zijn houding als zijn blik richten zich uit het beeld. Naar waar kijkt deze jongeman? Hij heeft de allures van een clochard, maar waarom is hij dan zo deftig gekleed? En waarom zijn z’n schoenen zo mooi geblonken?

Het is niet Walls intentie om te reageren tegenover zijn artistieke voorgangers. De traditie waarvoor ze staan ziet hij als een onderdeel van hetzelfde continuüm. De ervaring en verworven status van de media die ze hanteerden weet hij naar het medium van de fotografie te vertalen. De monumentale schaal en de mise-en-scène van zijn fotobeelden refereren naar picturale modellen uit de geschiedenis van de Franse historieschilderkunst, de cinema of het theater. Picture for Women zou geïnspireerd zijn door Edouard Manet's schilderij Un bar aux Folies Bergère. In dit werk staart een barmeisje uit het beeld. Via een spiegel op het achterplan zien we hoe een vage man het meisje observeert. Het gebruik van een spiegel creëert een interessant web aan gezichtspunten. Deze interne structuur treffen we ook in Walls Picture for Women. Daarnaast heeft Wall de subtiele lichtwerking, de lichaamshouding en de blikken bij Manet goed waargenomen en vertaald in zijn werk. Als publiek word je direct bij het tafereel betrokken.

Wall heeft 35 jaar ervaring in het vak. In die tijdsspanne veranderde hij als persoon. Bovendien wijzigde zijn relatie tot het medium en is het medium zelf ook veranderd. Sinds 1978 drukt Wall zijn foto’s af op transparanten die hij vervolgens in lichtkasten monteert. Hij ontdekte deze techniek min of meer per ongeluk tijdens zijn zoektocht naar een stabiele procédé dat erin slaagde om de picturaliteit en de kleurintensiteit te combineren. Door zijn beelden langs achteren met fluorescerende lampen te belichten, ‘straalt’ zijn werk en lijken de lichte en donkere kleuren te groeien. De gelijkenissen met de cinema en de reclame ontgingen ook de critici niet. Tientallen essays en publicaties zagen het daglicht. De verwijzing naar de platte, commerciële context en de “banale” manier om fotografie te gebruiken bevalt Wall. In zijn recentere werk laat hij deze typerende kunstgreep echter achterwege. Zo toont Boy Falls from Tree een afdruk op een ondoorzichtige drager. De belichting zit in het beeld zelf. De fotografie op zich volstaat.

Kortom, de tentoonstelling biedt ons een breed overzicht van de ideeën over fotografie in relatie met de geschiedenis en de kunstgeschiedenis in het bijzonder. Het doet ons nadenken over het filosofische probleem van de voorstelling. Het maakt ons des te meer bewust van de eruditie en het talent van Jeff Wall. Zijn werk is tijdloos, universeel en autonoom. De tentoonstelling levert dan ook een grote bijdrage tot de aanvaarding van fotografie binnen de beeldende kunsten en tot zijn dialoog met de andere media.

‘The Crooked Path’ tot 11 september in het Paleis voor Schone Kunsten, Ravensteinstraat 23, Brussel. Open di-zo van 10-18u. do tot 21u. www.bozar.be

INSIGHT

2011-07-12T09:57:00.000-07:00

Mother and I, 2000 © Elinor Carucci, Courtesy of fifty one fine art photography

My mother’s lips © Elinor Carucci, Courtesy of fifty one fine art photography

Chair, 2010 © Elke Andreas Boon

Liam, 2004 © Elke Andreas Boon

Pier_3, 2009 © Elke Andreas Boon

Geert van Istendael - 14/10/2005 11u52-12u13 © Alexandra Cool

David Van Reybrouck – werkend aan Congo – 7/1/2010 14u21-14u36 © Alexandra Cool

Jonathan Coe – werkend aan The terrible Privacy of Maxwell Sim 21/5/2009 16u06-16u28 © Alexandra Cool

Insight in het fotomuseum, Antwerpen

INSIGHT - ZOEKTOCHT NAAR INTIMITEIT

Op de Gedempte Zuiderdokken geurde het vorig weekend naar zoetigheid. Vrolijke kinderen met suikerspinnen en kaneelstokken renden dartelend heen en weer. Ook dit jaar was het imposante plein in Antwerpen decor voor de jaarlijkse Sinksenfoor. Flitsende en schreeuwende attracties eisten opdringerig onze aandacht. Ondanks verwoede pogingen, heeft men me zelden tot een bezoek aan kermissen of pretparken allerhande kunnen verleiden. Meestal bleef mijn aanwezigheid beperkt tot het aanschaffen van een puntzak met knapperige oliebollen, liefst rijkelijk bestrooid met poedersuiker. Ah, heerlijk, die kleine en luchtige zoetigheden! Mijn lijn knijpt telkens spontaan een oogje dicht. Gezondheidsregels zijn er om af en toe te breken, niet? M’n wandeling in de Scheldestad heeft dan ook een ander doel dan de kermis. We worden namelijk verwacht in het fotomuseum. Momenteel loopt er de tentoonstelling Insight dat het werk van vier fotografen toont: Elinor Carucci, Alexandra Cool, Elke Boon en Jacques Sonck. We betreden de nieuw ingerichte entree en begeven ons zodoende in een andere wereld. De sfeer draait meteen 180 graden. De drukkende herrie maakt plaats voor verstilde ruimtes. Een compleet ander ritme. Het went vlug. Er is ons beloofd dat we doorheen de tentoonstelling een inkijk en, zoals de titel reeds aangeeft, een inzicht krijgen in een selectie van het oeuvre van Carucci, Cool, Boon en Sonck. Een venster op de, vaak persoonlijke, wereld van de fotografen. De keuze van het onderwerp, de gehanteerde techniek en de specifieke compositie zou de bezoeker bovendien veel over de fotograaf in kwestie vertellen. Ik ben benieuwd.

Op de eerste verdieping treden we het werk van de Israëlische fotografe Elinor Carucci tegemoet. Carucci kiest ervoor om haar naaste omgeving te portretteren. Persoonlijk, ontspannen en dicht op de huid. Een intiem, gevoelig en breekbaar document. Carucci kiest voor schijnbaar onbeduidende en doorgaans verborgen onderwerpen: een nylon kous die de onderbuik van haar moeder bedekt, een afdruk in de huid van een ritssluiting die te nauw gespannen zat of een borsthaartje op de rand van haar tepel, klaar om met een pincet verwijderd te worden. Naakte lichamen, subtiele lichaamshoudingen en tedere aanrakingen vormen de rode draad doorheen haar beeldenreeks. De dichte relatie met haar partner Eran, haar kinderen en haar ouders wordt zichtbaar gemaakt. De fotografe weet het persoonlijke, individuele niveau te overstijgen en slaagt erin een universele intimiteit op te roepen. We herkennen er onze eigen kwetsbaarheid in.

Vervolgens worden we geconfronteerd met de schrijversportretten van Alexandra Cool. Met een zelfgemaakte camera obscura maakte deze fotografe beelden van schrijvende auteurs op hun werkplek. Een belichtingstijd van een dertigtal minuten levert wazige contouren op. De trage bewegingen van de hoofden en de handen werden geregistreerd. De beelden suggereren een tijdsduur, nodig om een tekst te produceren. Een onzichtbaar zoeken naar inspiratie wordt gevisualiseerd. Het concept is poëtisch en heeft potentie. Jammergenoeg blijft het bij een sterk concept. De visuele weergave die erop volgt is minder interessant. Het betere werk van Cool zijn haar fotografische beelden van door haar gebeeldhouwde hoofden van Alzheimerpatiënten. “Dat boeit me, omdat ik het gevoel heb dat die mensen in een andere dimensie van tijd leven.” De hoofden zijn als spoken, omgeven door een mistige waas en nauwelijks te vatten.

Elke Boon gooit het over een andere boeg. Ze vertaalt een deel van het fotografiemuseum naar haar eigen sprookjesachtige universum van kinderlijke onschuld en verleidelijke poses. De fotografe deed verschillende artistieke ingrepen in de ruimte en hanteerde hierbij meerdere media, gaande van fotografie tot teken- en videokunst. Haar beeldend werk is niet wat het op het eerste zicht lijkt. Er sluimert een onderhuidse, verontrustende spanning. Gekwetste personages en onderliggende fysieke en psychische kwetsuren vormen een terugkerend motief. Een fotografisch beeld toont ons het ontblote, melkwitte lichaam van een fragiel minderjarig meisje van dichtbij. Ze is frontaal opgesteld tegen een effen, witte achtergrond. Met een afwezige blik staart ze naar ons. Haar buik is in een wit kompres gewikkeld. Een grote, rode vlek maakt ons getuige van een onderliggende wonde. Speelt Boon hier met metafoor voor een psychisch trauma, een mentaal litteken dat nooit helemaal zal genezen? Even later zien we ook geschilderde, bleke contouren, niet zelden van naakte kinderen. We hebben de neiging om de mooie silhouetten met een zuiver, onaangetast aura te associëren. Bloedsporen ondermijnen al gauw onze illusie. Boon toont de rauwe, snedige kant van de condition humaine. De beelden tonen de imperfectie van het bestaan. Als toeschouwer voel je je dan ook niet zelden een voyeur. Wat doorgaans verborgen blijft, krijgen we in Boons werk te zien en omgekeerd. Het gluren bereikt een absoluut hoogtepunt in Boons video-installatie Swing. We zien een schommelend jong meisje in een wit jurkje dat lichtjes opwaait in de wind. Niets ongewoons, ware het niet dat we worden uitgenodigd om het gebeuren van een wel erg laag standpunt gade te slaan. We dienen namelijk op een witte ligbank gaan liggen. De blik van de kijker verschuift met andere woorden naar de grenzen van het intieme.

Bij het werk van Elke Boon dienen echter enkele kritische kanttekeningen geplaatst te worden. Boon bouwt inmiddels bijna twintig jaar aan haar persoonlijke beeldenwereld. In haar visuele vertaling van intimiteit en onvolmaaktheid merken we echter weinig evolutie. In de jaren negentig fotografeerde ze reeds frêle, onzekere houdingen, blote bovenlijfjes, mijmerende modellen, etc. Als publiek krijg je al gauw de indruk dat Boon vanuit een bepaald “systeem” werkt. Alsof ze telkens dezelfde “regels” hanteert. Haar werk dreigt hierdoor spanning te verliezen. Een tweede opmerking betreft de vaak onnatuurlijke houdingen van de modellen. Het is onduidelijk wat Boon hiermee wil communiceren. Zo laat ze zes zussen poseren tegen een muur van riet. De gekunstelde poses van de jonge vrouwen levert een geperverteerd beeld op. Vermoedelijk wil Boon de geijkte representatienormen van het genre verstoren. Het lijkt wat ver gezocht. De overtuigingskracht is niet altijd aanwezig.

Het niveau van de tentoonstelling bereikt haar hoogtepunt wanneer we ons naar de bovenste verdieping van het fotomuseum begeven. Hier treffen we een omvangrijke selectie uit het monumentale en persoonlijke fotografische levenswerk van Jacques Sonck. De Belgische fotograaf maakt sinds 1975 straat- en studioportretten van de mens in zijn meest uiteenlopende uiterlijke verschijningsvormen. Een weelderig opgemaakte vrouw poseert fier met talrijke accessoires en een opmerkelijke verenhoed, een minderjarig meisje zit in haar stijve schooluniform op een statige trap, haar kapsel bestaat uit twee vlechtjes met grote witte strikken, een ruig ogende punker neemt een nonchalante houding aan, haar kapsel staat in alle richtingen en haar ogen zijn verscholen achter dikke lagen make-up. Allen hebben ze uitstraling en kijken ze de fotograaf frontaal aan. Sonck volgt zijn intuïtie. Hij wordt aangetrokken door hun specifieke, buitengewone en karikaturale voorkomen. Nu eens laat hij zijn modellen op straat poseren, tegen de historische gevels van herenhuizen, dan weer plaatst hij ze in de beslotenheid van zijn fotostudio. Schijnbaar neutraal en objectief. Soms bekoorlijk, soms afstotelijk. Net als de Amerikaanse fotografe Diane Arbus gaat hij op zoek naar individuen die afwijken van de zogeheten normaliteit of die archetypisch banaal lijken. Beide fotografen voelen zich bovendien verbonden met de geportretteerden. De beelden vormen een weerspiegeling van hun eigen getormenteerde persoonlijkheid.

Soncks beeldend archief van uitgepuurde zwart-witbeelden is een genuanceerd, historisch en antropologisch document. Niet zelden herinneren zijn fotoportretten aan het fotografische oeuvre van August Sander. Deze Duitse fotograaf startte vanaf 1925 met het aanleggen van een systematisch visueel archief (Menschen des 20. Jahrhunderts) waarbij hij een overzicht van de Duitse samenleving wilde schetsen. Hierbij trachtte hij de sociale stratificatie van de bevolking in kaart te brengen. Zowel de boer en de intellectueel worden weergegeven, alsook de “marginalen”. Hier ligt meteen ook het grootste verschil met Sonck, aangezien deze laatste geen exhaustief overzicht van alle bevolkingslagen nastreeft. Beide fotografen delen hun fascinatie voor het model waar ze vervolgens een intieme dialoog mee aangaan. Ze proberen de sociaal-economische tijd en ruimte waarin ze leven, en vooral de mens daarin, te documenteren via het portret. Bovendien categoriseren zowel Sander als Sonck mensen in een classificatiesysteem. Sander deelde zijn reeks systematisch op in zeven hoofdstukken. Het classificatiesysteem van Sonck kent echter enkel de fotograaf zelf. Beide fotografen hebben aandacht voor betekenisvolle details: de lichaamshouding, de pose van de handen, de specifieke kledij, etc. Niets ontgaat het observerende oog van de fotograaf. Bij Sander hoort hierbij vaak het attribuut dat bij het specifieke beroep of de sociale positie van de geportretteerde hoort. Zijn beeld van een banketbakker kunnen we ons niet inbeelden zonder de roerende pollepel. Noch kunnen we ons zijn opname van een metselaar voorstellen zonder een stapel bakstenen op zijn rug. Sonck kiest er vaak voor om bepaalde schokkende fysische deformaties of afwijkingen te benadrukken. Hij maakte bijvoorbeeld een dubbele mugshot van de blote bustes van een opmerkelijke tweeling. Hun gezicht wordt getekend door een ernstige blik, een scherpe neus en een vooruitstekende kin. Door de weergave in profiel worden deze kenmerken extra zichtbaar. Het herinnert ons aan 15de eeuwse schilderkunst zoals de karikaturale, misvormde koppen van ‘De Kruisdraging’ geschilderd Jheronimus Bosch of het portret van Federico da Montefeltro, wijlen hertog van Urbino, geschilderd door Piero della Francesca. Het tijdsgebonden karakter van de geportretteerde individuen wordt overstegen. Het is ontegensprekelijk: Sonck realiseerde met zijn archetypen een tijdloze getuigenis, een authentiek tijdsdocument.

Insight lost onze verwachtingen slechts deels in. Als toeschouwer krijg je wel degelijk inzicht in het fotografische werk van de vier fotografen en de hieraan gelieerde persoonlijkheid van de fotograaf. Het niveau van het samengebrachte werk is jammergenoeg niet altijd even sterk. De fotografen delen een zoektocht naar intimiteit. De concrete uitwerking daarentegen is zo verschillend waardoor de combinatie en de dialoog tussen de fotografen niet altijd volledig tot zijn recht komt.

Insight tot 25 september in het FotoMuseum, Waalsekaai 47, Antwerpen. Open di-zo van 10-18u, www.fotomuseum.be.

BEYOND THE DOCUMENT

2011-07-12T02:55:00.000-07:00

Gilbert Fastenaekens, SITE, Cahier des coins, Bruxelles 1990 - 1996

Lara Dhondt, 24m.00s. Shelters of Refuse series 2009

Jan Kempenaers - The Bunker #1, 2010

Nick Hannes - Stranded ships on the dry bed of the Aral Sea, Dzhambul, Kazakhstan, June 17, 2007

Bert Danckaert, Simple Present #199 (Cape Town) 2008

Herman van den Boom, Arcadia redesigned. Lovenjoel 2004

Documentaire fotografie in Bozar, Brussel

UITNODIGING TOT GRONDIG KIJKEN

Liefhebbers van het medium fotografie kunnen deze zomer hun hart ophalen in Bozar in Brussel. Naast de reeds in mei geopende expositie met het werk van de Canadese fotograaf Jeff Wall en zijn inspiratiebronnen, kan men er sinds 29 mei ook werk van veertien Belgische documentaire fotografen bewonderen tijdens de tentoonstelling ‘Beyond the Document’. Een parcours van kleine, intieme ruimtes leidt de bezoeker langs een diversiteit aan documentaire beelden die balanceren tussen afstand en koestering, vervreemding en nostalgie.

Curator Frank Vanhaecke heeft samen met Pool Andries van het Antwerpse FotoMuseum en Xavier Canonne van het Musée de la Photographie uit Charleroi fotografen bijeengebracht die de sociale, historische realiteit benaderen vanuit een persoonlijk, artistiek standpunt. Het basisprincipe van de geselecteerde fotografen is het tonen van de dingen zoals ze zijn, vrijwel zonder beeldmanipulatie of mise-en-scène.

Eén van de pioniers binnen de documentaire fotografie was de Franse fotograaf Eugène Atget. Vanaf het einde van de 19de eeuw documenteerde hij het alledaagse straatbeeld van Parijs. Zijn fotografisch archief is niet alleen een authentieke, historische inventarisatie, maar vooral een verzameling toevallige ontmoetingen en subtiele veranderingen in de stad. Zijn poëtische benadering overstijgt het beschrijvende karakter. De fotografen van Beyond the Document delen die overstijging van de loutere registratie met Atget. Ze delen een wil om te onderzoeken en om meerdere lagen te ontdekken. Ze herkadreren de realiteit door naast de dingen en de gebeurtenissen te kijken.

OBSERVATIE EN ANTICIPATIE

Sterke beelden zijn het resultaat van goede observatie en anticipatie. De kleurrijke beelden van Nick Hannes getuigen hiervan. De Antwerpse fotograaf toont een selectie uit zijn fotoboek Red Journey, het eindwerk van een langdurige odyssee door Rusland en de landen van de voormalige Sovjet-Unie. Hij bracht er de bijna onopgemerkte periferie van de steden in kaart. De foto’s tonen o.a. een man die een opgezet hert over een trap sjouwt in Armenië, een kudde kamelen die schuilen in de schaduw van verroeste, gestrande schepen in bedding van het Aralmeer in Kazachstan en mensen die picknicken aan het Toktogulmeer in Kyrgyzstan. Het werk getuigt van gevoel voor ironie, toeval, contrast en reflectie over de condition humaine. De gepresenteerde beelden van Hannes’ collega-docent aan de academie in Gent, Jan Kempenaers, zijn dan weer geabstraheerd van menselijke aanwezigheid. We zien o.a. een van de krijtrotsen naar beneden gestorte Duitse bunker in Normandië en een leeg zwembad met verschillende duikplatformen. De bizarre en massieve structuren en ruimtelijke, geïsoleerde vormen reflecteren niet alleen een sociale en historische context. Ze vertonen vooral een expressieve kracht.

De geselecteerde fotografen kijken allen vanuit de fotografische vorm. Herman van den Boom maakte beelden van weinig overdachte verkavelingen, verweesde Vlaamse rijhuizen en eenzame plattelandswoningen afgebakend door keurig gesnoeide hagen. België op zijn best. Van Den Boom schrikt er niet voor terug om de stuitende banaliteit van deze ruimtelijke laissez-faire met de nodige humor en zelfrelativering te etaleren. De lijnen, positioneringen en abstracte vormstructuren in zijn werk gaan in de tentoonstelling een geslaagde dialoog aan met het verstilde minimalisme in het werk van Bert Danckaert. Het publiek krijgt er een afbeelding van een straathoek in Kaapstad te zien, afgeboord door beschilderde en ruwe muurconstructies, een rood geschilderde wand in Havana, een vaal groen en wit gekleurde muurpartij in Hong Kong, e.a. De harmonieuze compositie en de ordening is prominent aanwezig in zijn beelden. Danckaert creëert zo zijn eigen abstracte schilderijen van de stad.

PRESENTATIEVORMEN

De meeste fotografen in de tentoonstelling werken met een sequentie aan beelden die ze vaak op een heel verrassende manier met het publiek communiceren. De meest in het oog springende presentatievorm kunnen we wellicht toeschrijven aan Gilbert Fastenaekens. De Brusselse fotograaf presenteert zijn werk als een altaar van acht monumentale “boeken” die elk een inkijk geven in het stedelijke landschap van Brussel en zijn omgeving. De toeschouwer wordt op een bijna fysieke manier met de banaliteit van de Brusselse habitat in de jaren negentig geconfronteerd. De blik van het publiek wordt van blinde muren, braakliggende terreinen en werven geleid naar groene zones, dreigende wolkenpartijen en hemelfragmenten. Medewerkers van het museum openen de boeken dagelijks op een andere, willekeurige pagina. De narrativiteit in de beeldensequentie is hierdoor onvoorspelbaar en gebaseerd op toeval. Ook fotografie Lara Dhondt hanteert een heel persoonlijke manier om haar werk Shelters of Refuse te presenteren. In steden fotografeerde ze geassembleerde schuilplaatsen gemaakt van gipsplaten, betonstukken of ander banaal wegwerpmateriaal. Ze vormen een visuele metafoor voor de primaire menselijke behoefte van het wonen. Dhondt maakt haar idee vervolgens heel tastbaar door haar fotografische opnames op eco-boards te monteren en door deze structuren dwars in de tentoonstellingsruimte te plaatsen.

De tentoonstelling is ongetwijfeld actueel en relevant. De fotografen openen een nieuwe toegang tot de realiteit die de kijker visueel-inhoudelijk prikkelt. Men wil de toeschouwer uitnodigen om zelf te investeren in een poging tot zingeving van het werk. Het publiek leert anders kijken en zijn idee over het document verbreden.

‘Beyond the Document’ tot 25 september in het Paleis voor Schone Kunsten, Ravensteinstraat 23, Brussel. Open di-zo van 10-18u. do tot 21u. www.bozar.be

Deelnemers aan deze tentoonstelling zijn Vincen Beeckman - Karin Borghouts - Thomas Chable - Bert Danckaert - Lara Dhondt - Gilbert Fastenaekens - Nick Hannes - Philippe Herbet - Jan Kempenaers - Chantal Maes - Christine Felten-Véronique Massinger - Arno Roncada - Herman van den Boom

ALEX VANHEE

2011-07-12T02:28:00.000-07:00

Alex Vanhee in café van Vooruit en voormalige snoepwinkel naast Vooruit

ALEX VANHEE FASCINEERT MET VISUELE TRIP

Fotografische beelden maken doorgaans geen geluid. De concertopnames gemaakt door de naar Gent uitgeweken West-Vlaamse fotograaf Alex Vanhee proberen het tegendeel te bewijzen. Als toeschouwer voel je de vibraties van de vastgelegde momenten aan den lijve. Als een losgebroken muziekjunk fotografeert Vanhee al twintig jaar de rock-, pop- en dancescene voor en achter de grootste podia van België.

Alex Vanhee is steeds onderweg van concert naar concert. Zijn werk straalt dan ook een vogelvrij on the road-gevoel uit. Intiem, persoonlijk en vlak op de huid. Op een verbluffende manier slaagt hij er in de rauwe energie en authenticiteit van de optredens te vatten. Opgemerkt door de Belgische zusterkrant van de Volkskrant, De Morgen, bereiken zijn snapshots sinds het begin van de jaren ’90 de Vlaamse huiskamers. Langzaam verwierf hij bekendheid en begon ook in het buitenland te publiceren. Vanhee groeide uit tot een hoeksteen in de dagelijkse berichtgeving van de internationale muziekscene in België. Naar aanleiding van zijn 20-jarige carrière wijdt de Belgische sociaal-culturele vereniging Curieus nu in Gent een unieke tentoonstelling aan zijn werk. Er zijn zowel de hard afgedrukte zwart-wit foto’s uit zijn beginperiode als de latere beelden in ‘full colour’. Vanhee weet de poëtische rijkdom van een Leonard Cohen visueel te vertalen. Maar ook het overweldigende geluid met verwoede drums en gitaarriffs van een Keith Richards of PJ Harvey weet hij in beeld te vangen. Steeds weer word je als toeschouwer verrast door het brede spectrum aan emoties dat Vanhee weet te vatten. Het menselijke aspect, de tics en typische houdingen van de muzikanten primeren. Als toeschouwer is het verleidelijk om de fotografische oppervlakte nauwkeurig te scannen. Alsof je - als je maar goed genoeg kijkt - iets van de binnenwereld van de muzikanten zou kunnen ontwaren. Zo is het bijna onmogelijk om naar de ontwapenende blik van Brian Ferry te kijken zonder een onderhuidse bezorgdheid gewaar te worden. Over Vanhee’s schouder volgen we in de expositie ook de Britse indierockband Editors tijdens een tournee in de Oostblok. We zijn getuige van het leven op en achter het podium. We voelen de sensatie die de bandleden doormaken, de vermoeidheid van het vele reizen, de spanning voor een optreden, de uitputting erna. De beelden geven een intrigerend en nooit eerder gezien inzicht. Vanhee’s beelden koesteren de muziekgeschiedenis. De verhalen blijven bestaan. Het verleden kan doorleven.

‘Faces’ tot 1 mei in café van Vooruit en voormalige snoepwinkel naast Vooruit, Sint Pietersnieuwstraat 21, Gent. Open ma-zo van 14-22u, za 14-24u, www.vooruit.be. Later ook nog in Hasselt, Leuven en Antwerpen